Vegan Beslenme Sağlıklı Mı?

Hayvansal ürünlerin tüketilmesine karşı olmak anlamına gelen “vegan” kelimesi ilk olarak Türkiye’deki Vegan Derneği kurucusu olan Donald Watson tarafından 1944 yılında türetilmiştir.

Vegan tipi beslenen bireyler hayvansal kaynaklı besinleri tüketmeyip sadece bitkisel kaynaklı besinleri tüketirler. Bazı vegan bireyler balı, içerisindeki sütten dolayı çikolatayı da tüketmeyi reddetmektedir.Bunlara ek olarak bazı veganlar, hayvan kaynaklı ipek, deri, yün gibi giysileri ve hayvansal yağ içeren sabunları da kullanmazlar. Vegan bireyler sirk, boğa güreşi, hayvanat bahçesi gezisi ve at yarışları etkinliklerine gitmezler.

Vegan bireylerin hayvansal ürünleri tamamıyla reddetmesi ve vejetaryen bireylerin sınırlı miktarda veya hiç tüketmemesi vegan beslenme ve vejetaryen beslenme tarzı arasındaki farkı oluşturur. Ayrıca vegan beslenme tarzı, vejetaryen beslenme tarzının bir tipidir. Bu derleme yazıda vegan beslenme, besin ögeleri ile yararları ve zararları açısından değerlendirilmiş ve sağlık çalışanlarının dikkat etmesi gereken noktalar ele alınmıştır. Vegan beslenme ile ilgili literatürde sağlığa yarar ve zarar açısından farklı sonuçlar vardır. Bu nedenle sağlık açısından oluşturabilecek zararları ele almak tüketicide farkındalık oluşturmak amacıyla önemlidir. Bu doğrultuda vegan beslenme ile ilgili literatürdeki verilerin incelenmesi hedeflenmiştir.

VEGAN BESLENME ÇEŞİTLERİ

Vegan beslenmesi, uygulama çeşitlerine göre üçe ayrılır:

3 1. Ravistler: Bu bireyler yemeğin pişirilmemesi gerektiğini savunurlar. Eğer pişirilirse yiyeceğin besin değerinin azalacağına inanırlar.

3 2. Fruvitarianlar veya Früitistler: Bu bireylerin diyetinde sadece meyvelerle ve botanik bakımdan meyve sayılan salatalık, kabak, domates ve biber gibi sebzelerle beslenirler. Bu insanlar yedikleri besinin tekrar toprağa dönerek büyüme döngüsünün devam edeceğine inanırlar.

3 3. Zenmakrobiyotik Diyet: Bu diyeti uygulayan kişilerin diyeti sebze, meyve, tahıl ve baklagillerden oluşurken bazı kişiler sadece tahıl ürünleri ile beslenirler.

Vejetaryan Beslenme ve Çeşitlerinin Artış Sebepleri

İçinde yaşadığımız dijital çağda insanların teknolojiyi internet ve sosyal yaşamda bilgi aktarımı olarak kullanması, toplumda artan nüfus ve eğitim seviyeleri, vejetaryenlik ve çeşitlerinin tercih edilmesinde etkili olmuştur. Dini inançlar, kültür, lezzet, ekoloji, etik ve biyoetik yaklaşımlar vejetaryen yaşam biçiminin seçilmesindeki nedenler arasındadır. 7 Vejetaryenlerin son ortak paydası veganlıktır.

Dünya genelinde vegan diyeti uygulayan kişi sayısı çok olmamakla birlikte son yıllarda sayısı giderek artmaktadır. Vejetaryen bireylerin %10’u vegan bireylerden oluşmaktadır ve vegan beslenme oranı vejetaryen beslenme oranına göre daha hızlı artmıştır. Vegan beslenmede ortak düşünce hayvan kaynaklı her türlü ürünü kullanmayı kabul etmemektir. Bireyler hayvanlara karşı olan duyarlılıklarından ve sağlıklarına olumlu etki ettiğini düşündüklerinden dolayı vegan yaşam tarzını seçmişlerdir. Hayvansal ürünlerden zengin bir diyetin çevresel, sağlık ve ekonomik açıdan getireceği olumsuzluklardan doğan endişeler de vegan yaşam tarzının seçilmesinde etkendir.

Vegan: Sosyal Adalet!

Gıda güvenliği, acilen ele alınması gereken, giderek daha önemli bir konu haline geliyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) , dünyadaki her dokuz kişiden birinin kronik gıda kıtlığından muzdarip olduğunu tahmin ediyor . Dünya nüfusunun bugün 7 milyardan 2050’de 9-11 milyara çıkması beklenen artışla birlikte bizler, tüm insanlık için en önemli soru şu: 21. yüzyılda kendimizi nasıl besleyeceğiz?

ET ATIK KAYNAKLARI

Nihayetinde kaynakların adaletsiz dağılımına yol açan ekonomik faktörleri ele alsak bile, toprağa erişim aynı zamanda toplu gıda üretimi üzerindeki ana kısıtlamalardan biri olacaktır. Gezegenimizde sınırlı bir sürdürülebilir tarım arazisi alanı vardır; Bu toprağın nasıl kullanıldığı, dünyayı besleme kabiliyetimiz için çok önemlidir. Bu, dünyanın ekilebilir arazisinin alanında ve kalitesinde daha fazla düşüşe yol açan iklim değişikliğinin yarattığı ekolojik zorluklar açısından özellikle önemlidir.

Et açısından zengin, Batı diyeti, korumaya çalışmamız gereken bir kaynak israfıdır. Bunun nedeni, hayvancılığın ürettiğinden çok daha fazla protein, su ve kalori tüketmesidir. Bitkisel besinlerin çoğu, hayvan organizmalarının işlevlerini sürdürmek için kullanılır ve ete, yumurtaya veya süte dönüştürülmez.

NASIL YARDIM EDİLİR?

Araştırmalar, çeşitli bir vegan diyetinin geleneksel olarak batı yemekleri için gerekli olan arazinin üçte birini gerektirdiğini göstermektedir ; Şu anda hayvancılık için beslenenlerle 3,5 milyar insan yaşayabilir.

Basitçe söylemek gerekirse, büyüyen bir insan nüfusunu hayvan temelli bir diyetle beslemek için yeterli toprağa sahip değiliz. 800 milyon insan yeterli yiyeceğe sahip olmadığı sürece, potansiyel kalori değerinin sadece küçük bir kısmını kazanarak değerli tarım arazilerini israf etmeye devam ediyoruz.

Dünya nüfusu artıyor ve tarım arazileri küçülüyor. Gelecekteki küresel gıda kıtlığını önlemek için, doğal kaynak temelini kullanmanın sürdürülebilir yollarını bulmalıyız. Endüstriyel tarımsal üretim sadece sürdürülemez değildir; haklı gösterilemez.

VEGAN DİYETLERİN BESİN ÖGELERİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Vegan diyet uygulayan bireylerde besin ögesi alımı oldukça önemlidir ve alım düzeyleri takip edilmesi, eksiklik durumlarının giderilmesi gerekmektedir.

Protein

Proteinler, büyüme ve gelişmede, hayatın devam ettirilmesinde önemli rol oynayan bir makro besin ögesidir. 5

Bir proteinin değerini yapı taşları olan amino asitlerin miktar ve çeşitleri, esansiyel olup olmaması belirler. 9 Vejetaryen diyetlerde önemli nokta elzem aminoasitlerin bulunduğu besinlerden besin çeşitliliği sağlamaktır. Günlük alınan proteinin en az 1/3’ünün hayvansal besinlerden gelmesi gerekir (%33). Meyvesebzelerin çoğu ve tahıllar esansiyel amino asitler açısından kısıtlıdır.

Bu yüzden vegan bireylerde protein dengesizliği oluşur. Bu protein dengesizliği bazı bitkisel besinlerin bir arada tüketilmesi ile ortadan kaldırılabilir. Örneğin; etsiz pişirilen kuru fasulye yemeğiyle birlikte bulgur veya pirinç pilavı tüketildiğinde elzem aminoasitler dengelenerek besin çeşitliliği yakalanmış olur. 5 Örnekteki gibi düzenlenen bir vejetaryen diyette bireyin elzem aminoasit gereksinimi kolaylıkla karşılanabilir.

Yağ Asitleri

Yüksek enerjiye sahip olan yağların vücudumuzda A, D, E, K vitaminlerini çözmesi, kan lipit düzeyleri, proteinlerle birlikte lipoprotein oluşturması gibi önemli işlevleri vardır. Yağ asitleri yağların en küçük yapı taşıdır. Çoklu doymamış yağ asitlerinden omega-3 ve omega-6 yağ asitlerinin vücudumuzda önemli görevleri vardır. Özellikle yağlı balıklar omega-3 için önemli besin kaynağıdır. 9 Vegan bireylerin diyet programları ile vegan olmayan bireylerin diyet programları karşılaştırıldığında vegan diyetlerinde, balık içermediği için omega-3 yağ asitleri daha azdır.

Omega-6 açısından zengin olan kaynaklar ise mısır ve soya fasulyesi yağıdır. Veganlar bitkisel beslendikleri için bitkisel sıvı yağ alımları da daha fazladır ve bu da diyetin omega-6 yağ asitinden zengin olması anlamına gelir. Vegan beslenen bireylerde omega-3 ve omega-6 dengesinin bozulmasına bağlı olarak büyüme döneminde görme, beyin gelişimi ve merkezi sinir sisteminde sorunlar, yetişkinlik döneminde ise inflamatuar hastalıklar ve özellikle kalp-damar hastalıklarına yakalanma riski artabilir. Bu sebeple omega-6/omega-3 oranının dengede tutulması gerekmektedir. Bu bağlamda Omega-6/omega-3 dengesi 5-10:1 arasında olmalıdır.

D Vitamini

Bireylerin sağlıklı kemiklere sahip olabilmesi için gerekli olan D vitamini; kemik rahatsızlıklarına, Tip 1 diyabete, multipl sklerosize (MS), bazı kanser çeşitlerine karşı koruyucudur. D vitamini besinlerde çok az mevcuttur. Balık karaciğeri yağı, hayvan karaciğeri, süt ve yumurta D vitamini kaynağı olarak gösterilebilirken güneş ışığı gereksinimin karşılandığı birinci kaynaktır.

D vitamini kaynağı olarak tüketilebilecek besinlerin hayvansal kaynaklı olması sebebi ile vegan bireylerin D vitamini gereksinimlerini karşılama oranları az da olsa düşüş gösterir. Bu yüzden vegan beslenmeyi tercih eden bireylere D vitamini takviyesi için güneş ışığı her zaman gereklidir. Koyu ten rengine sahip olan çocuk ve bebek, eve bağımlı, yaşlı, kapalı giyim şekline sahip olan veganlar uygun miktarda D vitamini almaya özen göstermelidir.

B12 Vitamini (Kobalamin)

Enzim reaksiyonları için gerekli olan ve suda çözünen B12 vitamini karaciğer, böbrek, yürek ve et gibi hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur. Bira mayasında da B12 vitamini bulunur. 11 B12 vitamini bitkisel kaynaklı besinlerde bulunmadığından dolayı eksikliği, vegan beslenen kişilerde ortaya çıkan en büyük sorundur. Bu sebeple B12 vitamini özellikle bebek, çocuk, yaşlı ve gebe-emzikli anneler için oldukça önemlidir.

Vegan beslenme şeklini uzun süre uygulayan bireylerde B12 vitamin eksikliğiyle ilişkili geri dönüşsüz sinir hasarı, anemi gibi sağlık sorunları görülebilir. Veganların ticari kahvaltı gevrekleri ve güçlendirilmiş soya sütü gibi B12 vitamini takviyeli besinleri tercih etmeleri ve B12 vitamini takviyesi almaları yararlı olmaktadır.

Kalsiyum

Kalsiyum kemik ve diş sağlığı açısından önemlidir. Kalsiyum kaynakları süt ve ürünleri, susam, fıstık, fındık ve yeşil yapraklı sebzelerdir. Vejetaryen bireylerin kalsiyum alımlarının yetersiz olması osteoporoz ve kemik hastalıkları için yüksek risk faktörüdür. Gün içinde tavsiye edilen miktarda kalsiyumdan zengin besinleri tüketebilmek için diyetin düzenlenmesi gerekebilir. Seçilen her bir porsiyon besin için yaklaşık 100-150 mg kalsiyum bulundurması sebebi ile süt ve süt ürünlerinden sonra yeşil yapraklı sebzeler, tahıllar ve kuru baklagiller de kalsiyum kaynağı olarak tercih edilebilmektedir.

Demir

Enerji metabolizmasında oldukça önemli bir yeri olan demirin başlıca görevi dokularda oksijenin taşınmasıdır. Ayrıca elektron transferinde, enzimlerin yapısı ve işlevinde, DNA sentezinde, bağışıklık sistemi ve bilişsel performansta da önemli görevleri vardır. Hücrelerdeki demir içeren sitokrom enzimleri de demirin redükte ve okside olma fonksiyonundan dolayı oksijenin çeşitli tepkimelerde oluşan hidrojenle bir araya gelmesini sağlayarak ihtiyaç olan enerjinin adenozin trifosfat (ATP) şeklinde sentezlenmesini sağlar.

Bireylerde demir eksikliği sonucu anemi görülebilmektedir. Demir eksikliği anemisiyle ilişkili olarak bireyde baş dönmesi, yorgunluk, halsizlik, iştahsızlık gibi rahatsızlıklar oluşur. Demir besinlerde hem demir ve non-hem demir şeklinde iki formda bulunur. Hem demir; kas ve organ etlerinde yer alır. Non-hem demir ise bitkisel kaynaklı demirdir ve bağırsaklardan vücuda %4-15 oranında emilebilmektedir.

Hem demir, karma bir diyetteki diyet demirinin sadece %5 ile %10’unu içerir, ancak bağırsaklardan emilmesi açısından, non-hem demire kıyasla %25 daha fazla emilebilmektedir. Vejetaryen bireyler dengeli beslenmezlerse demir eksikliği durumu ile karşılaşabilirler. Vejetaryenler (veganlar dahil) için önerilen demir miktarı, vejetaryen diyetlerdeki demirin biyoyararlılığının az olmasından dolayı vejetaryen olmayanlardan 1.8 kat daha fazladır. Demir ihtiyacı tahıl ve sebzelerden karşılanırsa demirin vücutta kullanılabilmesi, etteki demire göre daha az olur.

Veganlar için yeşil yapraklı sebzeler, mercimek, fındık, zenginleştirilmiş kahvaltılık tahıllar, fasulye, meyveler, kuru meyveler, pekmez ve kuruyemişler ile soya iyi birer demir kaynağıdır. Ayrıca turunçgiller, brokoli, domates ve yeşil biber gibi C vitamininden zengin yiyecekler ile birlikte demir kaynağı besinlerin tüketilmesi, demir emilimini arttırabilmektedir.

Tam tersi, kalsiyum ve tanenin (ya da tannik asit: çay, kahve, bazı sebze, meyve ve tahıllarda), demir ile etkileşime girerek bağırsaklardan demir emilimini azaltabildikleri tartışılmaktadır. Yemeklerle birlikte içilen çay veya kahve, demir ve çinko emiliminde azalmaya sebep olmaktadır. Çaykahve gibi içeceklerin yemek yemeden bir saat önce veya yemekten iki saat sonra tüketilmesi önerilmektedir.

Çinko

Çinko bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi, büyüme ve gelişme gibi birçok fizyolojik süreçte yer alır. Çinkonun yetersizliğinde fiziksel aktivite ve vücut direncinin azalması, büyüme geriliği, iştahsızlık, eklemlerde şişme, cilt yaraları görülür. Çinko açısından zengin olan besin kaynakları kırmızı et, karaciğer, balık, süt, yumurta, peynir, badem içi, ceviz, elma, karnabahar, buğday ve kuru fasulyedir. Vejetaryen ve vegan bireylerin diyetle çinko alımı vejetaryen olmayan bireylere göre daha yüksektir fakat vücut çinko değerleri daha düşüktür.

Bunun sebebi çinko emiliminin bitkisel kaynaklarda hayvansal kaynaklara göre daha düşük olmasıdır. 10 Vejetaryen diyetin içinde bulunan baklagillerdeki ve tahıllardaki fitik asit, çinko emilimini düşürücü role sahiptir. Bunu engellemenin yolu fitik asit miktarını filizleme, mayalama, fermente etme, ıslatma ile azaltmaktır. Böylece çinko emilimi üzerindeki etkisi azalmış olur.

Posa

Vegan yaşam tarzını benimseyen bireylerin diyetlerinde tahıllar, taze meyve ve sebzeler, kuru baklagiller fazla olduğundan posa içeriği de yüksektir. Diyet posası alım miktarları değişik yaş ve özel durumlara göre farklılık gösterir. Sağlıklı bireyler için önerilen alım miktarları kadınlarda 25 gram (g), erkeklerde 38 g ya da alınan her 1000 kilokalori (kkal) için 14 g’dır.

Posanın vücut için olumlu etkilerinin yanı sıra aşırı posa alımının kalsiyum, çinko, demir gibi bazı minerallerin bağırsaklardan emilimini azaltarak bu minerallerde yetersizliklerin görülmesine sebep olabilmektedir.5,14 Bu sebeple aşırı posa alımı açısından da bu hastaların takip edilmesi gerekli olabilmektedir.

İyot

İyotun kan dolaşımı ve metabolizma hızı denetiminde önemli rolü vardır. İyot açısından zengin olan besin kaynaklarına deniz ürünleri ve iyotlu tuz örnek verilebilir. Veganlar deniz ürünü tüketmedikleri için iyot yetersizliği açısından risk altındadırlar. Veganlar, iyot ihtiyacını deniz yosunu tüketerek karşılayabilirler ancak bu tüketim bazı bireylerde aşırı iyot tüketimine neden olabilmektedir.

VEGAN DİYETİN YARARLARI VE ZARARLARI

Vejetaryen diyetlerde hayvansal kaynaklı besinler kısıtlandığı için sağlık üzerinde hem fiziksel hem de çevresel olarak faydalı birtakım özellikler gösterir. Beslenme ve Diyetetik Akademisi’ne göre, vegan diyetler de dahil olmak üzere, doğru düzenlenen vejetaryen diyetler sağlık ve besleyicilik yönünden yeterli olup bazı hastalıkların önlenmesi ve tedavi edilmesi için yararlı olabilir.

Bu diyetler, bebekler, çocuklar, ergenler, yetişkinler, gebe ve emzikli kadınlar ve sporcular dahil yaşam döngüsünün bütün aşamalarındaki insanlar için dikkatli ve kontrollü olmak koşulu ile uygulanabilir. Vejetaryenler ve veganlarla yapılan kesitsel çalışmalar sonucu bu bireylerin vejetaryen olmayanlara kıyasla nispeten daha düşük bir beden kütle indeksi ve plazma kolesterol konsantrasyonlarına sahip oldukları görülmüştür.

Posa ve fitokimyasallar açısından zengin olan sebze, meyve, soya ürünleri, baklagiller, tam tahıl, fındık ve tohumlarda aynı zamanda düşük doymuş yağ ve düşük kolesterol vardır. Buna bağlı olarak vejetaryen ve veganlarda serum lipit düzeyleri sağlıklı değerlerde daha kolay tutulur, böylece kalp ve damar hastalıkları riski düşer.Vegan diyetin serum glukoz kontrolüne de olumlu etkileri vardır ve vegan diyetin bu özellikleri hipertansiyon, tip 2 diyabet gibi kronik hastalıkların azaltılmasında etkendir.

Vejetaryen ve vegan diyetler; iskemik kalp hastalığı, belirli kanser türleri ve obezite gibi hastalıkların riskini düşürmekte de etkilidir. Ayrıca vejetaryenler ile yapılan çeşitli kohort araştırmalarında; vegan beslenmenin metabolik hastalık kaynaklı ölüm oranını azalttığı tespit edilmiştir. Öte yandan vegan bireylerin diyetlerinde protein, kalsiyum, demir, çinko, B12 ve D vitaminleri, yağ asitleri ve iyot açısından yetersizlikler görülebilmesi ve yetersizliklerin çeşitli hastalıkların gelişmesinde risk faktörü olabilmesi sebebi ile vegan diyetlerin uygun tıbbi veya diyetetik danışmanlık yapılarak uygulanması gerekir.

VEGAN BİREYLERE DANIŞMANLIK YAPAN SAĞLIK ÇALIŞANLARININ DİKKAT ETMESİ GEREKEN DURUMLAR

Diyetisyen; vegan bir birey ya da aile ile çalışırken ebeveynlere riboflavin, B12 vitamini, kalsiyum, çinko ve güneş ışığından yeterli faydalanılamayan durumlarda D vitamini kaynaklarını tespit etmekte yardımcı olmalıdır. Vegan bireylere danışmanlık yaparken özen gösterilecek noktalar; vegan kadınlar için anne sütünün bileşimi, eksik besin durumlarında kullanılan takviyeler, diyette kullanılan yağın türü, miktarı ve katı gıda ürünleri konusundaki bilgilerdir.

Vegan çocukların diyeti, büyüme ve gelişmelerinden aksaklık oluşturmayacak şekilde ve doğru olarak diyetisyenler tarafından planlanmalıdır. Günümüzde veganların kullanabileceği tüm besin ögesi gereksinimini karşılayan besin sayısı artmıştır. Böylece bireylerin bu besinler ile temel ve gerekli olan besin ögelerini yeterli miktarda tüketebilmeleri ve yeterli bir yaşam tarzına sahip olabilmeleri kolay ve güvenilir olmuştur.

Çağımızda vegan beslenmeyi seçen insanların sayısında artış görülmektedir. Bu artışı rakamla ifade etmek gerekirse 2006 yılında Büyük Britanya’da vegan bireylerin sayısı 150 000 iken, Mayıs 2016 verilerine bakıldığında bu sayının 542 000 olduğu görülmüştür. Vegan bireylerin sayısının son on yılda önemli ölçüde arttığı anlaşılmaktadır. Bu yüzden sağlık çalışanları kendilerini vegan beslenme konusunda daha çok geliştirip vegan bireyleri daha iyi yönlendirebilmelidir. Özellikle klinikte vegan beslenme ilişkili anemi tablosu ile karşılaşılabilmektedir.

Bu sebeple takip edilen hastaların hekim, hemşire, diyetisyen ve diğer sağlık profesyonelleri ile multidisipliner olarak izlenmesi, tedavi ve bakımlarının bu doğrultuda yürütülmesi önemlidir. Vegan beslenmeyle ilgili son çalışmaların takip edilmesi ve bu çalışmaların sonuçları ışığında yaklaşımda bulunmaya dikkat edilmelidir. Aksi halde vegan bireylerin sağlığı tehlike altına girebilir.

Vegan hakları

Bazı ülkelerde veganların bazı yemek hakları ve ayrımcılığa karşı yasal koruma hakları vardır .

  • Alman polisi bazen gıda ile nöbetçi personel sağlar. Bu bağlamda vegan bir seçenek sunulmadıktan sonra, vegan bir çalışana ek bir yemek ödeneği verildi. [352]
  • In Portekiz , 2017 yılında başlayan okul, hapishane ve sosyal hizmetler gibi kamu idaresi kantin ve kafeteryalar her öğünde en az bir vegan seçeneği sunması gerekir. [353]
  • In Ontario , bir ilin Kanada , raporlar vardı [354] etik veganlığı altında korunan haline geldiğini Ontario İnsan Hakları Kanunu tarafından yasal rehberlik için 2015 güncelleştirme sonrasında Ontario İnsan Hakları Komisyonu . Bununla birlikte, söz konusu kuruluş daha sonra bu sorunun her vaka için ayrı ayrı karar vermesi için bir yargıç veya mahkemeye ait olduğuna dair bir açıklama yaptı. [355]
  • In Birleşik Krallık , 2020 istihdam mahkemesi bir inanç olduğunu “etik veganlığı” dir belirtti İktidardaki bunun altında korunması için nitelendirir Eşitlik Yasası 2010 . [356] [357]

ÖNERİLER

Bitkisel kaynakları tüketerek beslenmeyi hedef alan vegan beslenme tarzını benimseyen bireylerin sayısı son yıllarda giderek artış göstermektedir. Veganizm yararları ve zararları açısından değerlendirildiğinde bireylerde protein, kalsiyum, demir, çinko, B12 vitamini, D vitamini, yağ asitleri ve iyot açısından yetersizlikler görülmemesi için bu beslenme tarzının diyetisyen kontrolünde uygulanması gerekir. Sağlık çalışanlarının vegan bireyleri doğru yönlendirebilmesi adına son çalışmaların takip edilmesi gerekli ve önemlidir.

Kaynak: Vegan beslenme tarzına sağlık açısından genel bakış / Mervenur GÖKÇENa , Yusuf Çağdaş AKSOYb , Burcu ATEŞ ÖZCANc
Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi, Yıl 2019, Cilt 1, Sayı 2, s.50-54 DOI: 10.33308/2687248X.20191215
https://vegan.lv/kapec/socialais-taisnigums/
https://en.wikipedia.org/wiki/Veganism#Vegan_rights

1.Balaban-Salı J Erben ŞE. Social media use of vegan activists in Turkey. Global Media Journal. 2017;6(12):75-88. 2. Karabudak E. Vejetaryen Beslenmesi,

2. Basım, T.C. Sağlık Bakanlığı, Ankara, 2012. Available at: https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/ birimler/sagliklibeslenme-hareketli-hayatdb/Yayinlar/kitaplar/Beslenme-Bilgi-Serisi1/vejeteryan-beslenmesi.pdf. Accessed October 30,2019.

3. Alphan Tüfekçi EM. Diyetler & Gerçekler. 2.baskı, Ankara, Hatiboğlu Yayınevi, 2019.

4.Son Tunçay YG. Biyoetik çerçevesinde vegan ve vejetaryenlik. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü Sosyal Çevre Bilimleri Anabilim Dalı Doktora Tezi, 2016.

5. Türkiye beslenme rehberi TÜBER 2015, T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No:1031, Ankara, 2016. Available at: https://dosyasb.saglik. gov.tr/Eklenti/10915,tuber-turkiye-beslenmerehberipdf.pdf. Accessed October 30,2019.

6. Altaş A. Vegetarianism and veganism: current situation in Turkey in the light of examples in the world. Journal of Tourism and Gastronomy Studies. 2017;5(4):403-421.

7. Sezgin CA, Ayyıldız S. Gastronomi alanında vejetaryen/vegan yaklaşımı; Giresun yöre mutfağı’nın vejetaryen mutfak kapsamında incelenmesi. In: Siyasi Sosyal ve Kültürel Yönleriyle Türkiye ve Rusya. ilt 1(1). Ankara, Berikan Yayınevi; 2019:505-533.

8. Appleby NP, Key JT. The long-term health of vegetarians and vegans. Proc Nutr Soc. 2016;75(3):287-293.

9. Özcan T, Baysal S. Vejetaryen beslenme ve sağlık üzerine etkileri. U.Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi. 2016;30(2):101-116.

10. Baysal A. Beslenme. 17. Baskı. Ankara, Hatiboğlu Yayınevi, 2017.

11. Mahan KL, Raymond JL. Krause’s food and the nutrition care process, 14th ed., Elsevier, St. Louis, Missouri, 2017.

12. Alphan Tüfekçi EM. Hastalıklarda beslenme tedavisi. 4.baskı. Ankara, Hatiboğlu Yayınevi, 2018.

13. Menal-Puey S, Martinez-Biarge M, MarquesLopes I. Developing a food exchange system for meal planning in vegan children and adolescents. Nutrients. 2018;11(43):1-14.

14. Ateş Özcan B, Saka M. Fonksiyonel konstipasyonu olan yetişkin bireylerin posa, sıvı ve vitamin mineral alımlarının değerlendirilmesi. Bes Diy Derg. 2018;46(3):220-229.

15. U.S. Department of Agriculture (USDA), U.S. Department of Health and Human Services (HHS). Dietary Guidelines for Americans 2010. 7th Edition, Washington, DC: U.S. Government Printing Office, December 2010.p.1-91. Available at: https://health.gov/dietaryguidelines/dga2010/dieta ryguidelines2010.pdf. Accessed October 30,2019.

16. Lynch H, Johnston C, Wharton C. Plant-based diets: considerations for environmental ımpact, protein quality, and exercise performance. Nutrients. 2018;10(12):1-16.

17. Melina V, Craig W, Levin S. Position of the academy of nutrition and dietetics: Vegetarian diets. J Acad Nutr Diet. 2016;116(12):1970-1980.

18. Key JT, Appleby NP, Rosell SM. Health effects of vegetarian and vegan diets. Proc Nutr Soc. 2006;65(1):35-41.

19. Huang YW, Jian ZH, Chang HC, et al. Vegan diet and blood lipid profiles: a cross-sectional study of pre and postmenopausal women. BMC Womens Health. 2014;14:55.

20. Tunçay GY. Sağlık yönüyle vegan/vejetaryenlik. Eurasian JHS. 2018;1(1):25-29.

21. Pekcan AG. Tamamlayıcı beslenme: Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji, Hepatoloji ve Beslenme Birliği komitesi görüş raporu. Bes Diy Derg. 2018;46(1):1-6.

22. Messina V, Mangels RA. Considerations in planning vegan diets: children. Journal of The American Dietetic Association. 2001;101(6):661- 669.

23. Mangels RA, Messina V. Considerations in planning vegan diets infants. J Am Diet Assoc. 2001;101(6):670-677.

24. Baroni L, Goggi S, Battaglino R, et al. Vegan nutrition for mothers and children: practical tools for healthcare providers. Nutrients. 2018;11(1):5.


Seninde bize katılmanı isteriz. Sende BU FORMU eksiksiz doldurarak bize katılıp, yazarlar kadromuzda kadromuzda yer alabilirsin.

Kültür, Sanat ve Araştırma Bloku.

Döküntü Net

dokuntu

Dünyanızdan dökülenler...

You may also like...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir